دانشگاه ارومیه جغرافیا و آینده پژوهی منطقه‌ای 2981-118X 4 2 2026 08 23 Assessment of the key agricultural land-use change drivers and their impact on rural communities: A case study of the central district of Urmia, Iran بررسی عوامل کلیدی تغییر کاربری اراضی کشاورزی و اثرات آن بر مناطق روستایی مطالعه موردی: بخش مرکزی شهرستان ارومیه 120 141 121819 10.30466/grfs.2025.56682.1168 FA شکوفه محمدزاده قورمیک دانش‌آموخته کارشناسی ارشد برنامه‌ریزی آمایش سرزمین، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران. ایوب منوچهری استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران. 0000-0002-1930-0367 حسن حیدری دانشیار آب و هواشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران. 0000-0003-3099-3798 Journal Article 2025 10 26 Land-use change in agricultural areas is accelerating, leading to significant transformations in rural settlements. The purpose of this study is to identify and analyze the factors influencing agricultural land-use change and to examine its consequences in rural regions. The research method is descriptive–analytical. Data were collected through both library and field methods using a researcher-made questionnaire. A total of 278 questionnaires were completed. The results indicated that among economic factors, brokerage activities in agricultural product markets and the lack of bank support for the agricultural sector had the greatest impact on land-use change. Among social factors, the desire for a more comfortable lifestyle and the migration of young people to cities were the most influential. Regarding environmental factors, fear of damage caused by natural phenomena and decreased rainfall were identified as key components. In the legal dimension, the absence of effective legislation and weak supervision by governmental institutions played a decisive role. Findings revealed that the legal factor, with a mean score of 4.81, and the economic factor, with a mean score of 4.80, had the greatest influence on agricultural land-use change. The results also showed that land-use change in agricultural areas has multiple economic, social, and environmental consequences, including an increase in land prices and speculative trading, loss of rural customs and traditions, the spread of social disorders, reduced biodiversity, and fragmentation of agricultural lands. Overall, it can be concluded that weak legal frameworks, economic pressures, and social factors are the main drivers of agricultural land-use change. Controlling this trend requires reforming legal and economic policies, strengthening financial support for farmers, and raising public awareness about the economic and environmental value of agricultural lands. تغییر کاربری در اراضی کشاورزی در حال گسترش می­باشد و این تغییرات موجب تحولات عظیمی در سکونتگاه­های روستایی شده است. هدف از این پژوهش، شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر تغییر کاربری اراضی کشاورزی و بررسی پیامدهای ناشی از آن در نواحی روستایی است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی می­باشد. جمع­آوری اطلاعات به‌صورت کتابخانه­ای و میدانی با استفاده از پرسشنامه محقق ساخته انجام شده است. تعداد پرسشنامه­ها 278 عدد می­باشد. نتایج نشان داد که در میان عوامل اقتصادی، دلال‌بازی در بازار محصولات کشاورزی و عدم حمایت بانک‌ها از بخش کشاورزی بیشترین تأثیر را بر تغییر کاربری داشته‌اند. در بین عوامل اجتماعی، تمایل به زندگی مرفه‌تر و مهاجرت جوانان به شهر و در میان عوامل محیطی، ترس از خسارت ناشی از پدیده‌های طبیعی و کاهش بارندگی از مهم‌ترین مؤلفه‌های مؤثر بوده‌اند. در بُعد حقوقی نیز نبود قانون کارآمد و ضعف نظارت نهادهای دولتی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته است. یافته‌ها بیانگر آن است که عامل حقوقی با میانگین 4.81 و عامل اقتصادی با میانگین 4.80 بیشترین تأثیر را در تغییر کاربری اراضی داشته‌اند. همچنین نتایج نشان داد که تغییر کاربری اراضی کشاورزی پیامدهای متعددی در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی به همراه داشته است؛ از جمله افزایش قیمت زمین و بورس‌بازی اراضی، از بین رفتن آداب‌ورسوم روستایی، گسترش ناهنجاری‌های اجتماعی، کاهش تنوع زیستی و تخریب یکپارچگی اراضی. در مجموع، می‌توان گفت که ضعف قوانین، فشارهای اقتصادی و عوامل اجتماعی، زمینه‌ساز اصلی تغییر کاربری اراضی کشاورزی هستند و کنترل این روند مستلزم اصلاح سیاست‌های حقوقی و اقتصادی، تقویت حمایت‌های مالی از کشاورزان و افزایش آگاهی عمومی نسبت به ارزش‌های اقتصادی و زیست‌محیطی زمین‌های کشاورزی است. https://grfs.urmia.ac.ir/article_121819_8c58987ca2591c409b5b777d1ed6bbb3.pdf